Trong bài viết “Cái giá của lãng quên”, Phan Thành Nam xuất phát từ một nguyên lý vật lý cơ bản để dẫn dắt đến một suy tư sâu hơn về trí nhớ và đời sống con người. Khi entropy luôn có xu hướng tăng, mọi hệ đều trượt từ trật tự sang hỗn loạn, và chính điều đó tạo nên mũi tên của thời gian — nơi quá khứ còn cấu trúc, còn tương lai mở ra sự phân rã.

Từ trực giác ấy, tác giả gợi ra một nhận xét tưởng chừng giản dị nhưng mang tính phổ quát: trật tự không bao giờ miễn phí. Ý tưởng này được làm rõ qua hình tượng con quỷ Maxwell — kẻ có khả năng phân loại các hạt để tạo ra trật tự. Nhưng hành vi phân loại ấy đòi hỏi ghi nhớ, và chính quá trình xử lý thông tin lại làm tăng entropy ở nơi khác. Trật tự cục bộ, vì thế, luôn phải trả giá ở cấp độ toàn cục.

Từ vật lý, lập luận chuyển sang đời sống tinh thần. Nếu mọi ký ức đều được giữ lại, tâm trí sẽ rơi vào trạng thái quá tải và mất khả năng phân biệt điều gì thực sự quan trọng. Quên, trong bối cảnh đó, không còn là một thiếu sót mà trở thành một cơ chế cần thiết để duy trì trật tự nhận thức.

Con người, theo cách nhìn này, giống như những “con quỷ Maxwell” thu nhỏ, liên tục chọn lọc và loại bỏ để tạo ra những ốc đảo trật tự trong dòng chảy hỗn loạn của thông tin. Nhưng chính quá trình chọn lọc ấy làm lộ ra cái giá không thể tránh: giữ lại điều này đồng nghĩa với việc đánh mất điều khác.

Ở cấp độ vũ trụ, logic này đạt đến giới hạn của nó, khi entropy được mô tả bởi:

S = k log Ω

và mọi cấu trúc cuối cùng đều tan rã. Trong bối cảnh đó, sự sống và ý thức chỉ là những nỗ lực tạm thời nhằm trì hoãn sự phân rã tất yếu. Khép lại, bài viết của Phan Thành Nam gợi ra một kết luận mang tính triết học: sống không phải là tích lũy vô hạn, mà là quá trình chọn lọc; và quên, nếu diễn ra đúng lúc, chính là cái giá cần thiết để ký ức và trật tự có thể tiếp tục tồn tại.

“Quên đúng lúc chính là cái giá cần trả để ký ức không tự hủy diệt.”

Nguồn: https://tiasang.com.vn/cai-gia-cua-lang-quen-5058750.html