Trong các nghiên cứu về phân tích chính sách tại Tập đoàn RAND, nhà nghiên cứu Gregory Treverton từng đưa ra một sự phân biệt sâu sắc giữa hai dạng thách thức của nhân loại: câu đố (puzzles) và điều bí ẩn (mysteries). Câu đố là bài toán có thể giải quyết dứt điểm khi chúng ta nắm trong tay mảnh ghép dữ liệu quyết định—chẳng hạn như việc xác định tọa độ GPS chính xác của một mục tiêu. Ngược lại, điều bí ẩn là dạng bài toán mà ở đó, không một con số đơn lẻ nào có thể đưa ra đáp án cuối cùng. Trong thế giới của những bí ẩn, dữ liệu thậm chí có thể quá nhiều và hỗn loạn, đòi hỏi con người phải liên tục quan sát, thử nghiệm và diễn giải bức tranh toàn cảnh. Đây chính là điểm khởi đầu mà phương pháp luận khoa học và quản trị hiện đại đang hướng tới thông qua lăng kính của Tư duy Thiết kế (Design Thinking).

Nhiều tổ chức thường rơi vào chiếc bẫy tìm kiếm một "thuật toán hoàn hảo" hay một công thức cố định với hy vọng giải quyết mọi vấn đề một cách tuyến tính. Tuy nhiên, việc coi tư duy thiết kế như một quy trình đóng hộp cứng nhắc là một cách tiếp cận nghèo nàn. Thay vì là một bộ quy tắc ngữ pháp đơn thuần, tư duy thiết kế giống như việc làm chủ một sinh ngữ sống động: nó đòi hỏi sự thấu hiểu về ngữ cảnh và năng lực biểu đạt linh hoạt. Những phẩm chất cốt lõi của phương pháp này—từ khả năng thấu cảm đa chiều, tư duy tổng hợp (symphonic thinking), cho đến việc chấp nhận sự mơ hồ để tạo mẫu thử nghiệm (prototyping)—chính là những năng lực nhận thức bậc cao rất khó để quy chuẩn hóa thành thuật toán hay tự động hóa bởi máy móc.

Khi quan sát thực tiễn tại các tập đoàn lớn như Procter & Gamble hay Mars, chúng ta thấy rõ tư duy thiết kế không hề phủ nhận hay đối đầu với tư duy chiến lược phân tích truyền thống. Nếu chiến lược cổ điển mang lại sức mạnh từ dữ liệu định lượng và tính logic chặt chẽ, thì tư duy thiết kế bổ sung lòng hiếu kỳ khoa học và năng lực nghiên cứu định tính mang tính nhân chủng học (ethnography). Thay vì chỉ khảo sát người dùng qua những biểu đồ trừu tượng, các nhà nghiên cứu bước thẳng vào không gian sống thực tế để quan sát hành vi tự nhiên. Sự kết hợp này mang lại một công cụ mạnh mẽ để đối mặt với những vấn đề hóc búa mang tính thời đại (wicked problems) như chuyển đổi xanh hay phát triển bền vững—những thách thức mà không một mô hình dữ liệu tĩnh nào có thể dự đoán toàn diện.

Để đạt được những bước nhảy vọt mang tính đột phá, bất kỳ hệ thống sáng tạo nào cũng phải chấp nhận một nghịch lý thú vị: sự "kém hiệu quả" có chủ đích. Một quy trình gồm những người có cùng quan điểm có thể đưa ra quyết định nhanh chóng trong phần lớn các công việc thường nhật, nhưng để tạo ra giải pháp khác biệt cho 20% những vấn đề cốt tử, tổ chức cần không gian cho sự phản biện, góc nhìn đa ngành và thời gian chiêm nghiệm. Tư duy thiết kế, vì vậy, không chỉ là công cụ giải quyết bài toán kinh doanh, mà còn là một minh chứng cho thấy năng lực khám phá khoa học luôn bắt đầu từ việc dám đối diện với những vùng bất định của thế giới thực.

Theo bạn, việc kết hợp giữa phân tích dữ liệu lớn và phương pháp quan sát nhân chủng học trực tiếp đang mở ra những hướng tiếp cận mới nào cho công tác nghiên cứu khoa học hiện nay?